การ
ที่จะตัดสินว่า สิ่งใดเป็นกรรมดี สิ่งใดเป็นกรรมชั่ว สิ่งใดถูก สิ่งใดผิด
สิ่งใดควรทำ สิ่งใดไม่ควรทำ ต้องมีหลักเกณฑ์เป็นเครื่องพิจารณาดังนี้ คือ

๑. การกระทำที่มีเหตุมาจากกุศลมูล คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ
การกระทำนั้นจัดเป็นกรรมดี ถูก เป็นบุญ ควรทำ ถ้ามีเหตุมาจากอกุศลมูล คือ
โลภะ โทสะ โมหะ การกระทำนั้นเป็นกรรมชั่ว ผิด เป็นบาป ไม่ควรทำ

๒.
การกระทำที่ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนใครๆ มีสุขเป็นผล
ไม่ทำให้ร้อนใจในภายหลัง การกระทำนั้นจัดเป็นกรรมดี ถูก เป็นบุญ ควรทำ
ถ้าเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนหรือผู้อื่น มีทุกข์เป็นผล
หรือทำให้ร้อนใจในภายหลัง การกระทำนั้นเป็นกรรมชั่ว ผิด เป็นบาป ไม่ควรทำ

๓. การกระทำที่ทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น อกุศลธรรมเสื่อมไป
การกระทำนั้นจัดเป็นกรรมดี ถูก เป็นบุญ ควรทำ ถ้าทำให้กุศลธรรมเสื่อมไป
อกุศลธรรมเจริญขึ้น การกระทำนั้นเป็นกรรมชั่ว ผิด เป็นบาป ไม่ควรทำ

การกระทำความดีที่สมบูรณ์แบบนั้น ต้องทำให้ครบวงจร คือ ดีทั้งเหตุ
ดีทั้งผล และทุกคนที่มีส่วนเกี่ยวข้องต่างได้รับผลดี เช่น ในการปล่อยสัตว์
ผู้ปล่อยก็ได้บุญ คือ รู้สึกดีใจชื่นใจที่ตนได้ทำความดี
สัตว์ที่ถูกปล่อยก็ดีใจที่มีชีวิตรอดพ้นจากความตาย หรือพ้นจากการจองจำ
การกระทำบางอย่าง แม้จะไม่ใช่กรรมชั่ว แต่ก็เป็นสิ่งที่ไม่สมควร
ก็ต้องพิจารณาเหตุและผล ก่อนจะทำอะไรลงไป ควรพิจารณาถึงสิ่งต่างๆ
เสียก่อนแล้วจึงทำ

กรรมชั่วนั้นมีมาก ในที่นี้จะกล่าวถึงทุจริต ๓ ประการ รวม ๑๐ อย่าง คือ

๑. กายทุจริต ได้แก่ ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม

๒. วจีทุจริต ได้แก่ พูดเท็จ พูดคำหยาบ พูดส่อเสียด พูดเพ้อเจ้อ

๓. มโนทุจริต ได้แก่ อยากได้ของเขาในทางไม่ชอบ ปองร้ายเขา มีความเห็นผิด
(เช่น ทานไม่มีผล กรรมดีกรรมชั่วไม่มีผล นรกสวรรค์ไม่มี พ่อแม่ไม่มีบุญคุณ)

เมื่อแบ่งย่อยออกไปอีก คือ ฆ่าสัตว์ด้วยตนเอง ชักชวนผู้อื่นในการฆ่าสัตว์
พอใจในการฆ่าสัตว์ กล่าวสรรเสริญการฆ่าสัตว์ กล่าวสรรเสริญความเห็นผิด
กรรมชั่วย่อมนำไปสู่คุกตะรางหรือนรก ควรเว้นเสีย
และควรเว้นอบายมุขซึ่งเป็นเหตุให้ฉิบหาย เช่น น้ำเมา การพนัน คนชั่ว
ความเกียจคร้าน เป็นต้น

กรรมดีนั้นมีมาก เช่น บุญกิริยาวัตถุ ๑๐
คือ กรรมดีหรือบุญที่เกิดจากการให้ทาน การรักษาศีล การเจริญภาวนา
การอ่อนน้อมถ่อมตนต่อผู้ใหญ่ การขวนขวายในกิจที่ชอบ การให้ส่วนบุญ การอนุ
โมทนาส่วนบุญ การฟังธรรม การแสดงธรรม การทำความเห็นให้ตรง

บัณฑิตผู้ฉลาด
ควรงดเว้นจากกรรมชั่วอันเป็นสิ่งไม่ควรกระทำนำความทุกข์ความเดือดร้อนมาให้
หมั่นประกอบแต่กรรมดีอันเป็นสิ่งที่ควรกระทำ
เพราะนำความสุขมาให้ทั้งในชาตินี้และชาติหน้า