โบราณสถาน

อยากรู้ว่าประเทศไทยแบ่งประเภทโบราณสถานออกอย่างไรบ้างครับ

สาขาวิชาสถาปัตยกรรม คณะศิลปกรรมและสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา วิทยาเขตภาคพายัพ อธิบายการแบ่งประเภทของโบราณสถาน ดังนี้

1. แบ่งตามคุณค่าความสำคัญ ได้ 2 ประเภท คือ

1.1 โบราณสถานระดับชาติ ได้แก่ โบราณสถานที่มีคุณค่าในด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศิลปะ สถาปัตยกรรม วิชาการ สังคม ชาติพันธุ์วิทยา ซึ่งมีความสำคัญต่อสังคมส่วนรวมในชาติ มีประวัติเกี่ยวข้องกับสถาบันกษัตริย์ หรือเป็นตัวแทนของศิลปกรรมที่มีคุณค่าทางศิลปะ หรือเป็นตัวอย่างหรือตัวแทนของรูปแบบใดๆ ที่มีลักษณะเฉพาะหาได้ยาก หรือที่ยังมิได้สำรวจขุดค้นขุดแต่งทางโบราณคดี หรือขึ้นทะเบียนโบราณสถาน ซากโบราณสถานร้างและไม่มีการใช้งานที่สืบเนื่องมาแต่โบราณ เช่น พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท วัดอรุณราช วราราม วัดพระธาตุดอยสุเทพ วัดพระราม

1.2 โบราณสถานระดับท้องถิ่น ได้แก่ โบราณสถานที่มีคุณค่าด้านต่างๆ ต่อชุมชนในท้องถิ่นใดท้องถิ่นหนึ่ง หรือมีลักษณะอื่นๆ นอกเหนือจากลักษณะของโบราณสถานระดับชาติ เช่น พระธาตุดอยคำ โบสถ์โถงวัดโลการาม โบสถ์น้ำวัดพุทธเอิ้น หอไตรวัดพระศรีโพธิ์ชัย

2. แบ่งตามลักษณะที่ปรากฏ ได้ 2 ประเภท คือ

2.1 โบราณสถานที่เห็นรูปร่างชัดเจน ได้แก่ ป้อม กำแพงเมือง บาราย ตระพัง เจดีย์ ปราสาท กู่ พระธาตุ ถ้ำ ศาลากลาง แหล่งเตาเผาเครื่องเคลือบดินเผา ฯลฯ หลายแห่งยังใช้ประโยชน์อยู่ หลายแห่งใช้ประโยชน์ใหม่คือปรับปรุงและเปลี่ยนการใช้สอย เช่น วัดเจดีย์หลวง วัดพระธาตุดอยสุเทพ จวนเจ้าเมืองสงขลาที่ปรับเปลี่ยนการใช้สอยเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติสงขลา ส่วนอีกหลายแห่งที่ไม่มีการใช้สอยแล้วแต่อนุรักษ์ไว้ เช่น คูเมืองและกำแพงเมืองเชียงใหม่

2.2 ซากโบราณสถาน หมายถึงสิ่งก่อสร้างที่ชำรุดผุพังจนมองไม่เห็นรูปทรงชัด แต่ยังมีคุณค่าควรแก่การอนุรักษ์ไว้เป็นมรดกทางวัฒนธรรม ได้แก่

2.2.1 คูเมือง กำแพงเมืองของเมืองหรือชุมชนโบราณที่สร้างไว้ป้องกันข้าศึก หรือป้องกันน้ำท่วม ซึ่งสภาพในปัจจุบันสังเกตได้ยากจากระดับดินเพราะเปลี่ยนสภาพหรือถูกบดบัง แต่จะเห็นได้ค่อนข้างชัดเจนจากภาพถ่ายทางอากาศ เช่น เวียงเจ็ดลิน เวียงสวนดอก เวียงท่ากาน

2.2.2 ถนนโบราณ เป็นเส้นทางติดต่อระหว่างหมู่บ้านหรือเมืองในอดีต หรือเป็นแนวถนนภายในเมือง เช่น ถนนในเมืองอยุธยา ถนนพระร่วงเมืองสุโขทัย

2.2.3 เนินดินที่ปกคลุมเจดีย์ โบสถ์ วิหาร ปราสาท สิ่งก่อสร้างอื่นๆ เช่น เนินดินที่พบซากโบราณสถานเวียงกุมกาม หรือกองหินที่พบซากเทวาลัย

2.2.4 เนินดินที่เป็นแหล่งที่อยู่อาศัย แหล่งฝังศพ แหล่งผลิตโลหะ รวมเรียกว่าแหล่งโบราณคดี เช่น แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง แหล่งโบราณ คดีโคกพนมดี

2.2.5 แหล่งประวัติศาสตร์ ได้แก่สถานที่หรือบริเวณที่เคยเกิดเหตุการณ์สำคัญในอดีต ซึ่งแม้ไม่มีซากใดๆ แต่หากมีหลักฐานยืนยันชัดเจนก็ถือเป็นโบราณสถาน เช่น ค่ายบางระจัน พลับพลาที่ประทับที่หว้ากอ

3. แบ่งตามวัสดุก่อสร้าง ได้ 4 ประเภท

3.1 โบราณสถานที่สร้างด้วยดิน ได้แก่ กำแพงเมือง คันดิน เนินดินที่ปรากฏเศษอิฐหรือซากโบราณสถานบางส่วน เนินดินที่เป็นแหล่งโบราณคดี เช่น กำแพงเมืองศรีเทพ กำแพงเวียงเจ็ดลิน กำแพงเวียงสวนดอก

3.2 โบราณสถานที่สร้างด้วยอิฐก่อเป็นส่วนใหญ่ ได้แก่ โบสถ์ วิหาร เจดีย์ อาคารเก่า ป้อม-ประตูเมือง เช่น สิ่งก่อสร้างโบราณพระนครศรีอยุธยา พระราชวังโบราณ ป้อมมหากาฬ พระธาตุหริภุญชัย

3.3 โบราณสถานที่สร้างด้วยหินและศิลาแลงเป็นส่วนใหญ่ เช่น ปราสาทหินพิมาย ปราสาทหินเขาพนมรุ้ง และโบราณสถานประเภทโบสถ์ วิหาร เจดีย์ ในเขตกำแพงเพชรและสุโขทัย 3.4 โบราณสถานที่สร้างด้วยไม้เป็นหลัก หรือเป็นส่วนใหญ่ของอาคาร ได้แก่ เรือน จวน กุฏิ ศาลา หอไตร หอระฆัง เช่น พระที่นั่งวิมานเมฆ โบสถ์ไม้วัดกุฏิบางเค็ม หอไตรวัดสันโค้ง หอระฆังวัดสิงห์ หอไตรวัดอัปสรสวรรค์ เป็นต้น